HISTORIA POZNANIA OSTRACODA

Małżoraczki są mikroskopijnymi stawonogami przynależącymi do skorupiaków (Crustacea) i stanowią jako całość odrębną gromadę.
O ich istnieniu wiedzieli już Indianie z terenów południowych Stanów Zjednoczonych (Nowy Meksyk) ze szczepu Mógollon, którzy sporządzili zapiski o nich datowane na 1000 –1050 r. n.e.
Jednak formalnie zostały opisane one w 1806 roku przez Pierre’a A.Latreille’a, francuskiego entomologa i arachnologa. W latach 50. XIX wieku nad badaniami dotyczących Ostracoda pochylił się również William Baird, opisując je w swej pracy poświęconej skorupiakom niższym (Entomostraca), znacznie dokładniej niż było to w przypadku innych organizmów zawartych w tej publikacji. Pozycja systematyczna na drzewie rodowym skorupiaków w przypadku małżoraczków zmieniała się przez lata, obecnie nadaje się im status odrębnej gromady. Tradycyjnie rozpoznaje się kilka rzędów, a mianowicie: Podocopa, Myodocopa, Platycopa i Cladocopa.
W środowiskach nie-morskich natknąć się można na 2000 gatunków małżoraczków, skupionych w 200 rodzajach. Cyprididae oraz Candonidae są najbardziej zróżnicowanymi
rodzinami małżoraczków.

Małżoraczek zgnieciony przez szkiełko nakrywkowe. Widoczne jaja, które przedtem były inkubowane we wnętrzu karapaksu Fot. Wiktor Sempik

CHARAKTERYSTYKA

Ostracoda są drobnymi zwierzętami osiągającymi nie więcej niż 2 mm, średnio 1 mm, a inne źródła podają przedział 0,4 – 3 mm. Regułą jest, że ich ciało jest zwykle bocznie spłaszczone. Może ono wykazywać drobną segmentację (zwykle 10 segmentów/ciało, chociaż wraz z telsonem obecnym u Podocopa może ich być łącznie 11) lub może ona nie występować (jest zatarta). Ciało tych skorupiaków jest okryte karapaksem (pancerzykiem) przypominającym muszlę małży (Bivalvia). Na karapaks składają się dwie identyczne względem siebie połówki, które są złączone ze sobą wzdłuż brzegu grzbietowego, gdy małżoraczek jeszcze żyje. U martwych osobników pancerzyk jest rozłączony. Zwierzę może chować całe swoje ciało do ochronnego karapaksu, a skorupka może zamykać ciało przy pomocy mięśnia zwieracza. Każda para odnóży (maksymalnie może ich być 10) jest inna względem kolejnych. Jako ciekawostkę warto dodać, że małżoraczki mają najmniejszą liczbę par odnóży spośród wszystkich Crustacea. Ponadto zwierzęta te dzierżą dwie pary czułków i szczęk wraz z żuwaczkami. Ich narządem oddechowym są skrzela osadzone na odnóżach. Mają jedno oko złożone. U samców spotyka się wysoce rozwinięte i duże odnóża kopulacyjne (gonopody). Ostracoda posiadają też tzw. widełki (Furca), które można uznawać jako przekształcone odnóże. Z moich obserwacji wynika, że widełki niekiedy bywają używane do przemieszczania.

Dorosły małżoraczek. Widoczne czułki Fot. Wiktor Sempik

HISTORIA NATURALNA

Znaleźć je można w środowisku wodnym, ale niekiedy w tropikach natknąć się można na gatunki zamieszkujące wilgotną ściółkę leśną. Zasiedlają zazwyczaj dna jezior czy oceanów, a także efemeryczne zbiorniki wodne. Dopatrzono się ich także w gorących źródłach, czy wodach podziemnych. W Polsce przykładowo spotkać je można w obszarze Mazur (polskim kurorcie), chociaż warto pamiętać, że są bardzo powszechnymi stawonogami i można je spotkać na terenie całego kraju. Zamieszkiwanie przeróżnych terenów przez te stawonogi jest skorelowane z zasoleniem i temperaturą wody, typem podłoża, czy głębokością zbiornika wodnego.
Reprezentują faunę bentosu, ale wyróżnia się także taksony małżoraczków planktonicznych. Ich występowanie nie jest ograniczone do czasów współczesnych, znany jest bowiem też ich bogaty materiał kopalny, a paleontolodzy odnajdują je od okresu kambryjskiego (tj. 570 mln lat temu). Swoją powszechnością występowania w skamieniałościach przewyższają inne skorupiaki. Spekuluje się, że pierwotnie były to organizmy wyłącznie morskie, jednak w okresie karbonu skolonizowały one też wody słodkie i tu pozostają po czasy współczesne. Zwykle jednak w osadach zachowuje się wyłącznie karapaks zwierzęcia. Dzięki skamielinom stanowiącym pancerzyki małżoraczków, można zinterpretować nie tylko okres geologiczny danej epoki, ale i środowisko jakie istniało za życia tych zwierząt.
Ostracoda nie mogą być uznawane za gatunki kluczowe (doń zaliczają się ssaki, ptaki oraz makrobezkręgowce), gdyż m.in. nie mają dużego wpływu na środowisko, w jakim żyją. Ich dieta jest dosyć bogata, acz mało dostępnych jest danych na ten temat. Gwoli przykładu, głębinowe małżoraczki spożywają inne, padłe skorupiaki, jak i cząsteczki detrytusu, a w jadłospisie jeziornych gatunków można dopatrzeć się mikroalg swobodnie rosnących, jak i tych pochodzących z warstwy fitoplanktonu. Słodkowodny gatunek Cypridopsis vidua odżywia się peryfitonem porastającym większe glony, jak ramienice (Chara fragilis). W warunkach laboratoryjnych mogą konsumować warzywa, przykładowo szpinak, natomiast w akwakulturach karmi się je dostępnymi na rynku glonami np. Chlorella vulgaris. Te stawonogi są w stanie manipulować pożywieniem za pomocą swoich odnóży oraz czułków. Same są pokarmem dla innych zwierząt np. ryb (leszcz Abramis brama oraz okoń Perca fluviatilis) i większych bezkręgowców. Odgrywają bardzo ważną funkcję w sieci troficznej w przeróżnych środowiskach wodnych.
Aby ukończyć swój cykl życiowy, stawonogi te potrzebują wody. U małżoraczków stwierdza się partenogenezę i z tego względu w populacji nie muszą występować samce, żeby ta przetrwała. Samice są znane z tego, że opiekują się swoim złożem jaj. Co więcej, jaja są bardzo odporne na wysychanie oraz zniszczenie i z tego względu mogą one bez trudu przetrwać przykładowo suszę. Mogą być one przenoszone na nowe tereny przez wiatr, a także inne zwierzęta, takie jak ryby. Wytrwali (odporni na wysychanie) bywają także dorosłe osobniki małżoraczków. Osobniki opiekujące się potomstwem najprawdopodobniej są semelparyczne. U gatunków słodkowodnych spotyka się rozwój złożony, podczas gdy morskie gatunki przechodzą przez rozwój prosty. Z jaja wpierw wylęga się tzw. pływik (Nauplius), czyli stadium larwalne także i wielu innych drobnych skorupiaków. Następnie przechodzi on linienie i staje się cyprisem (Cypris). Larwa ta nie jest pelagiczna, w odróżnieniu do planktonicznego naupliusa. Linieje ona kilkakrotnie, by w końcu stać się osobnikiem dorosłym.

Zrzucony karapaks w procesie wylinki  Fot. Wiktor Sempik

Dorosły osobnik Fot. Wiktor Sempik

Małżoraczek w stadium cyprisa wśród glonów Fot. Wiktor Sempik

Dorosły małżoraczek wśród glonów nowików (Closterium) Fot. Wiktor Sempik

Małżoraczki w ujęciach nie mikroskopowych

Łuków fot. Ricosz

Łuków fot. Ricosz

Gromada Ostracoda w iNat

LITERATURA:
• Stefan Koenemann, Ronald Jenner (red.) 2005. Crustacea and
Arthropod Relationships. Taylor & Francis Inc. Jęz. angielski.
• Koen Martens, Isa Schön, Claude Meisch & David J.
Horne (2007). Global diversity of ostracods (Ostracoda, Crustacea) in freshwater. Seria: Freshwater Animal Diversity Assessment. Springer; Dordrecht. Jęz.
angielski.
• Francesc Mesquita-Joanes, Alison J. Smith, Finn A. Viehberg (2012). The Ecology of Ostracoda Across
Levels of Biological Organisation from Individual to Ecosystem: A Review of Recent Developments and
Future Potential. Seria: Developments in Quaternary Sciences. Elsevier Science. Jęz. angielski.
• George Stewardson Brady (1868). A Monograph of the Recent British Ostracoda. Seria: Transactions of
the Linnean Society of London. Londyn. Jęz. angielski.
• Autor rozdziału: John W. Neale (1988). Ostracoda—A Historical Perspective. Seria: Developments in
Palaeontology and Stratigraphy. Elsevier Science. Jęz. angielski.
• Janina Szczechura, Ewa Olempska-Roniewicz (1996). MAŁŻORACZKI A PALEOGEOGRAFIA. Instytut
Paleobiologii PAN Kosmos; Warszawa. Jęz. polski.
• Wojciech Jurasz: „Małżoraczki (Ostracoda)” [w:] Czesław Błaszak (red.): „Zoologia”. Tom 2, cz. 1:
„Szczękoczułkopodobne – Skorupiaki”. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011 rok. Pl.

Wiktor Sempik