15 września 1835 roku Charles Darwin dotarł do Wysp Galapagos
Wszyscy wiemy dobrze, co było dalej. Na miejscu zaobserwował rozmaite gatunki zięb różniące się budową dziobów, co skłoniło go do wysnucia koncepcji ewolucji na drodze doboru naturalnego. Powszechnie znana historia.
Na czerwono zaznaczono trasę okrętu Beagle
Tyle, że niezupełnie tak było.
Zięby nie były ziębami – należały do odrębnej rodziny tangarowatych. Darwin niemal całkowicie je zbagatelizował – jeśli już jakieś ptaki go zaciekawiły, to były to przedrzeźniacze. Ale i one nie spowodowały w jego umyśle okrzyku eureka! Nie musiały, ponieważ zalążki TE wykiełkowały w jego głowie już wcześniej podczas rejsu, jeszcze w Ameryce Południowej. Trzy lata przed dotarciem do Galapagos przebywał w północnej Argentynie. Na przylądku Punta Alta odnaleziono liczne skamieniałości wymarłych pancerników, koni, leniwców – w tym wielkiego Megatherium. Mógł im się przyglądać do woli. Zauważył, że ich szkielety są podobne do szkieletów wciąż żyjących gatunków, z których niektóre były łowione przez tubylców i które jadał z mniejszym lub większym smakiem. Jedne i drugie – te wciąż istniejące i te dawno przebrzmiałe – były leniwcami, były pancernikami. Gatunki zmieniały się w czasie.
Jednocześnie obserwował dwa gatunki nandu zasiedlające odmienne biotopy. Różniły się znacznie między sobą, ale oba były strusiami (jak wtedy uważał). Zatem nie tylko czas wpływa na ewolucję, ale też izolacja geograficzna i ekologiczna. Odmienne warunki środowiskowe sterują zmianami dokonywanymi w czasie. Przekonanie o słuszności tej reguły rosło w nim z każdym dniem, wraz z kolejnymi obserwacjami. Kiedy spotkał przedrzeźniacze na Galapagos, inne na każdej z wysp archipelagu, zdał sobie sprawę że jego robocza teoria nie tylko wyjaśnia złożoność, ale zawiera również koherentną zdolność przewidywania, co stanowi o sile teorii naukowej. Adaptacje są nabyte na drodze doboru przez następujące po sobie pokolenia – a nie w ciągu życia osobnika. Ptaki nie były zarzewiem rewolucyjnego pomysłu, one ten pomysł uwiarygodniły. Darwin nabrał pewności, która już z nim została. To dlatego wiele lat później w opisie madagaskarskiego storczyka Angraecum sesquipedale nie zawahał się wstawić notki, że musi istnieć motyl z odpowiednio długą trąbką pozwalającą dostać się do głęboko skrytego nektaru. Zawisaka Xanthopan praedicta odnaleziono 41 lat później. 19 lat po jego śmierci.
15 września 1930 roku w Poznaniu urodziła się Halszka Osmólska
Paleontolożka, autorka monumentalnej, wielokrotnie cytowanej monografii o dinozaurach. Odkryła i opisała 15 gatunków kredowych dinozaurów oraz krokodyli – w tym z rodzajów Gallimimus, Deinocheirus, Elmisaurus. Eksploracje paleontologiczne prowadziła m.in. w Mongolii. Jej imieniem lub nazwiskiem nazwano rodzaje (Halszkaraptor i Osmolskina) lub gatunki dinozaurów (Velociraptor osmolskae, owiraptor Citipati osmolskae).
Velociraptor osmolskae – wizja artystyczna
Polski Jack Horner. A może raczej to Horner jest amerykańska Halszką.
15 września 1890 roku w Anglii urodziła się Agatha Christie
Królowa kryminału. Podczas pisania kierowała się trzema podstawowymi zasadami:
- czytelnik powinien mieć dostęp do tych samych wskazówek, co Herkules Poirot, co panna Marple
- krąg podejrzanych jest zamknięty; żadnego deus ex machina
- motywy zbrodni są racjonalne, nie biorą się z sufitu ani z szaleństwa
Jeśli będziesz wystarczająco bystry i uważny, zdołasz odkryć sprawcę, jego motywy i może nawet ustalić przebieg morderstwa. Tak jakbyś osobiście uczestniczył w śledztwie. Mimo to mało komu udawało się prawidłowo, na drodze dedukcji, a nie intuicji, wytypować winnego. Czy ktoś jeszcze tak pisze? Nie wiem, być może – choć wątpię.
Jej powieści wielokrotnie ekranizowano – a filmów kryminalnych kręconych w duchu jej powieści jest jeszcze znacznie więcej. Niewiele w nich strzelania, jeszcze mniej pościgów i pojedynków. Czysta detektywistyczna robota wymagająca przenikliwości. Na pozór nieistotne, pojedyncze zdania; fałszywe tropy; okruchy przeszłości; zmanipulowane alibi – tu wszystko ma znaczenie.
Po prostu klasyka.
16 września